Hoofdstuk 1

1. Inleiding en begrippen

1.1 Algemeen

De voorliggende publicatie bundelt het bepaalde in de vigerende Koninklijke Besluiten over vaandels en standaarden ¹, alsook de daarop gebaseerde ministeriële beschikkingen en de aanverwante regelingen binnen de afzonderlijke krijgsmachtdelen, en stemt deze op elkaar af.
De in deze defensiepublicatie opgenomen aanwijzingen gelden, voor zover niet expliciet toepasselijk op met name genoemde eenheden, voor alle eenheden binnen de krijgsmacht. Bijzondere gebruiken omtrent vaandels en standaarden die een aantal krijgsmacht(onder)delen kent op grond van eigen tradities en voor zover deze gehandhaafd blijven, zijn hierin opgenomen ².

1.2 Betekenis van vaandels en standaarden

In 1820 zijn bij de krijgsmacht van het Koninkrijk der Nederlanden vaandels en standaarden ingevoerd ³. Het tactische gebruik van vaandels en standaarden op het gevechtsveld wordt niet meer toegepast, maar hun symbolische betekenis hebben ze door de eeuwen heen behouden. Zo leggen militairen van vaandel- of standaardvoerende eenheden of krijgsmachtdelen, na hun aanstelling, de eed of belofte af met de hand aan het vaandel of de standaard.

1.3 Begrippen.

In deze publicatie worden de volgende begrippen gehanteerd.

Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Het Ministerie van Defensie kent een gespecialiseerd kennis- en onderzoekscentrum op het gebied van de Nederlandse militaire geschiedenis. Dit Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), waarin de historische diensten van de Koninklijke Marine, de Koninklijke Landmacht, de Koninklijke Luchtmacht en de Koninklijke Marechaussee per 5 september 2005 zijn opgegaan, is gevestigd in Den Haag.

Bereden wapens
Wapens of onderdelen daarvan die vóór 1940 hun hoofdtaak voornamelijk te paard hebben uitgevoerd. Tot de bereden wapens behoren de regimenten van het Wapen der Cavalerie, het Korps Rijdende Artillerie, het Korps Veldartillerie en het krijgsmachtdeel Koninklijke Marechaussee.

Commissie Dapperheidsonderscheidingen
Een door de Minister van Defensie ingestelde commissie die hem adviseert in alle aangelegenheden die verband hebben met dapperheidsonderscheidingen waaronder mede begrepen de vaandel- en standaardopschriften (Bijlage F).

Commissie Standaardisatie Vaandels en Standaarden
Een onder verantwoordelijkheid van de Traditiecommissie Krijgsmacht optredende commissie die adviseert in alle aangelegenheden betreffende vaandels, standaarden en toebehoren (Bijlage F)

Defensiemusea

1. Koninklijk Militair historisch Museum te Delft;
2. Koninklijk Tehuis voor Oud-militairen en Museum Bronbeek te Arnhem;
3. Marinemuseum te Den Helder;
4. Mariniersmuseum der Koninklijke Marine te Rotterdam;
5. Militaire Luchtvaartmuseum te Soesterberg;
6. Marechaussee Museum te Buren.

Dienst, of dienstvak
Een hoofdgroep van algemene (logistieke) dienst, dan wel een als zodanig aangewezen, c.q. benoemde, eenheid.

Eenheid
Een militair verband dat qua (tactische, of administratieve) organisatie een min of meer afgerond geheel vormt.

Historische verzameling
Een museale collectie historische voorwerpen die betrekking heeft op de tradities en geschiedenis van een wapen, dienst, dienstvak, regiment, korps, school, eenheid of kazerne, veelal in eigendom dan wel in beheer bij een rechtspersoon (stichting, e.d.) en voor de betrokken eenheid bedoeld als 'petite histoire'. Onder historische verzamelingen worden mede verstaan traditiekamers en overeenkomstige, aan de krijgsmacht gelieerde verzamelingen die al dan niet het woord ‘museum’ in hun naam voeren, niet zijnde één der defensiemusea.

Koning
De conform de grondwet van het Koninkrijk der Nederlanden regerende vorst of vorstin, dan wel de bij bijzonder besluit aangewezen regent of regentes.

Krijgsmachtdeel
Een der delen binnen de krijgsmacht, te weten Koninklijke Marine, Koninklijke Landmacht en Koninklijke Luchtmacht en Koninklijke Marechaussee.

Militair cultureel erfgoed
Het roerend cultureel erfgoed van de Nederlandse krijgsmacht, behorend tot de categorieën A, B of C - conform de selectiecriteria van het Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, uit de beleidsnota ‘Kiezen voor kwaliteit’, van 21-12-1990 (Tweede Kamer 1990-1991, 21973, nr. 1).

Minister
De Minister van Defensie.

Nieuw vaandel of standaard
Van een nieuw vaandel of standaard is sprake wanneer de Koning voor de eerste maal, bij Koninklijk Besluit, aan een eenheid van de krijgsmacht toestemming tot het voeren van dit symbool verleent.

Regiment of korps bij de Koninklijke Landmacht
Een eenheid van de Koninklijke Landmacht ⁴, waarbij een hoofdofficier verantwoordelijk is voor de handhaving van tradities; deze verantwoordelijkheid kan gekoppeld zijn aan het bevel over die eenheid.

Dienst bij de Koninklijke Marine
Een van de diensten bij de Koninklijke Marine, waarbij een hoofdofficier verantwoordelijk is voor de handhaving van de tradities; deze verantwoordelijkheid kan gekoppeld zijn aan het bevel over de dienst.

Staatssecretaris
De Staatssecretaris van het Ministerie van Defensie.

Standaard
Het bij de bereden wapens in gebruik zijnde equivalent van een vaandel.

Traditiecommissie Krijgsmacht
Een door de Minister van Defensie ingestelde commissie die hem adviseert in alle aangelegenheden die verband hebben met militaire tradities bij de krijgsmacht (Bijlage F).

Traditiecommissie van een krijgsmachtdeel
Een door een commandant van een krijgsmachtdeel ingestelde commissie, permanent of op ad hoc basis, die hem adviseert in alle aangelegenheden die verband hebben met militaire tradities bij het desbetreffende krijgsmachtdeel.

Vaandel
Het bij de krijgsmacht in gebruik zijnde veldteken conform de desbetreffende beschrijving in deze publicatie.

Vernieuwd(e) vaandel of standaard
Hiervan is sprake wanneer een vaandel of standaard vanwege bijvoorbeeld slijtage, zonder fundamentele wijzigingen in het originele ontwerp, wordt vervangen. Hier ligt geen Koninklijk Besluit aan ten grondslag.

Wapen
Dit begrip heeft in deze publicatie twee betekenissen. Welke wordt bedoeld, blijkt uit de tekst.

1. Bij de Koninklijke Landmacht één der hoofdgroepen: artillerie, cavalerie, genie, infanterie en verbindingsdienst of het krijgsmachtdeel Koninklijke Marechaussee toen het nog een onderdeel vormde van de landmacht.
2. Een heraldisch familieteken of traditioneel onderscheidingsteken van een (adellijk) geslacht, gewest, gemeente, overheid, e.d.

Vaandels en standaarden zijn sinds 1820 het symbool geweest van de band met het Koninklijk Huis.
Uitreiking van vaandels en standaarden door H.M. Koningin Wilhelmina in bijzijn van H.M de Koningin-Regentes Emma op het Malieveld te ’s Gravenhage op 21 september 1893. Er werden toen 10 vaandels en 3 standaarden uitgereikt.
Hierbij zei de Vorstin tot elke regimentscommandant:
“Kolonel, ik stel het op hoge prijs, het nieuwe vaandel (standaard) persoonlijk aan U te mogen uitreiken, en uit daarbij mijn beste wensen voor het Regiment”

Studietekening van J. Hoyinck van Papendrecht

Vaandel en standaardgroep van de Koninklijke Landmacht

Vaandelgroep van de Koninklijke Marine

Vaandelwacht van de Koninklijke Luchtmacht

Standaardwacht van de Koninklijke Marechaussee

Voetnoten:

1. KB van 7-8-1896, nr. 41; KB van 22-8-1925, nr. 27; KB van 14-2-1950, nr. 37; KB van 12-8-1969, Stcrt. 172 en KB van 19-12-1980, Stb. 1980/787. Zie Bijlage E.

2. Bijvoorbeeld het afwijkende ontwerp van het vaandels van de Koninklijke Militaire Academie, Korps Adelborsten van het Koninklijk Instituut voor de Marine en van het Korps Mariniers, als ook de opmaak van de Militaire Willemsorde aan het vaandel van het Regiment Infanterie Van Heutsz.

3. Buiten beschouwing worden hier gelaten de vaandels van de voormalige regimenten Zwitsers in Nederlandse dienst.

4. Het Korps Mariniers, onderdeel van de Koninklijke Marine, vormt een hoofdgroep van een grotere orde.